زندگی اقماری در شهرهای اقماری

بحث حاشیه نشینی و اسکان غیر رسمی اقشار کم درآمد پس از انقلاب و در زمان توسعه اقتصادی کشور شکل وسیاقی تازه و نو پیدا کرد. کارشناسان و برنامه ریزان شهری که وقوع چنین حادثه ای را در برنامه های خود درنظر نگرفته بودند و دروازه شهرها را برای ورود مهاجران باز گذاشته بودند به ناگهان با پدیده حلبی نشینی و حاشیه نشینی مواجه شدند و دریافتند شهرها توان پاسخگویی به چنین حضور را گسترده ای را ندارند.

انگیزه ایجاد شهرهای جدید نه تنها توجه به این مبحث بود بلکه سیاستگذاران با معرفی نقاطی در فضای خارج از کالبد شهرها تصمیم به همراهی دو حوزه شهرسازی و بخش صنعت گرفتند.

 

دو حوزه ای که در ابتدا با هم آشنا و هم بستر بوده اند اما به دلایل متفاوتی از هم جدا مانده اند و اکنون بحث بر سر آشتی دادن آنها است. یکی از مواردی که در ابتدای امر مورد توجه قرار می گیرد مکان یابی و موقعیت جغرافیایی ایران و با توجه به ایمن سازی خانه در مقابل زلزله، در شهرسازی ضرورری است، توجه به مکان یابی برای احداث شهرهای جدید مهم ترین روش مقابله با ضررهای ناشی از زلزله است.

دانش نوین و دوری گریزی از نگرش های کالبدی و سنتی در انتخاب نقطه و سااخت اینگونه شهرها از اهمیت فراوانی برخوردار است.

از آنجایی که نگرانی مدیران بر آن است که شهرهای جدید تبدیل به شهرهای خوابگاهی شوند، بایستی برای جلوگیری از این تفکر و نگرانی، در اکثر شهرهای جدید، شهرک های صنعتی ایجاد شود که تاکنون برخی از این موارد عملی شده است.

در طی 3 سال گذشته رشد فعالیتهای گلخانه ای و کشاورزی در شهرهای جدید از سیاست های اتخاذ شده دولت به خصوص در وزارت مسکن و شهرسازی است. از طرفی شهرهای جدید را باید با هزینه اندک و برنامه ریزی روشن ساخت و سیاست شهرهای جدید برای توزیع صحیح جمعیت در شهرهای جدید را توسعه داد.

افزایش جمعیت شهرنشینی ایران در 20 سال آینده به میزان 2 برابر کنونی خواهد بود، بنابراین در لزوم برنامه ریزی صحیح برای اسکان جمعیت بایستی تاکید کرد.

تاکنون آن دسته از شهرهای جدیدی کهتوانسته اند مامن و محلی برای اسکان قشر کم درآمد باشند تا حدودی در راستای اهداف خود موفق شده اند. اما متاسفانه برخی دیگر از سیاست هایی مغایر یا همزمان با اهداف تعیین شده بوده است، موجب شده که بسیاری از این اهداف محقق نشود، در واقع ترکیبی که در شهرهای جدید وجود دارد، اافراد قشر کم درآمد نیستند و این ساخته ها، برخی مجتمع هایی است که بنیاد تعاون مسکن وزارتخانه برای اسکان کارمندان خود ساخته است. آیا این نوع ساخت و ساز در جهت اسکان افراد کم درآمد و حاشیه نشین شهر است یا باید فکر دیگری کرد؟

وجود برخی قوانین دست و پاگیر و همپوشانی وظایف سازمان های شهری به یکی از مهم ترین مشکلات پیش روی شهرسازی در کشور تبدیل شده است.

مباحث حقوقی به عنوان زیرساخت های احداث شهرهای جدید مطرح هستند و از زمانی که قوانین مربوط به شهرهای جدید به تصویب رسیده است، وضعیت این شهرها به حالت ویژه ای درآمده و از حالت تزلزل خارج شده اند.

سیاست احداث شهرهای جدید به عنوان یک راهکار و سیاست افزایش ظرفیت سرمایه گذاری در شهرهای جدید از طرف دولت در حل مشکل اسکان مردم به عنوان راهکار دوم مطرح است.

در دو سال گذشته شرایط حضور و مشارکت بخش خصوصی در احداث شهرهای جدید به تصویب رسیده که با پیگییری مسوولان این ظرفیت تقویت می شود. به طوری که اکنون در شهرهای جدید بحث فضا برای تمام سرمایه گذاران داخلی و خارجی فراهم شده است. اما آنچه که ما اکنون شاهد آن هستیم، سرمایه گذاری بخش خصوصی است.

در ساخت شهرهای جدید این مساله که شهر برای چه کسانی ساخته می شود، از اهمیت شایانی برخوردار است. اگر این مساله نادیده گرفته شود، نهایتا یک طبقه اجتماعی خاص در آن ساکن خواهند شد و این امر نمی تواند انسجام اجتماعی مردم شهر را دربرداشته باشد.

انسجام اجتماعی از مواردی است که هنگام ساخت شهرهای جدید باید دنظر قرار گیرد، اگر این مهم مورد توجه قرار نگیرد همان طور که گفته شد، شهرهای جدید محل زندگی افراد همسان اجتماعی می شود و تنها یک طیف خاص اجتماعی قادر به اسکان در این شهرها می شوند.

در شهرهای جدید یک نوع تازگی هم مشاهده می شود و این تازگی به نوعی ناهمگونی را دامن می زند که ارتباطات بین ساکنان را کاهش داده و روابط اجتماعی به حداقل می رسد.

تحقیقات نشان می دهد که روابط اجتماعی در این شهرها هم ضعیف بوده و نقاط کانونی برای ایجاد نشست ها و مکان هایی برای تبادل اندیشه و فکر وجود ندارد. برای حل این مشکل کار احداث مراکز فرهنگی، مذهبی، سالن های سینما و احداث نقاط جذاب از موارد حل مشکل است.

نکته جالب در این شهرها  به رغم کاستی ها، بالابودن میزان جرم و جنایت است. به عبارتی امنیت در شهرهای جدید در سطح بالایی قرار دارد و این شاید به دلیل جمعیت کم، تازگی محیط و نداشتن شناخت کافی از محیط و دیگر عوامل وابسته باشد. یکی از مشکلاتی که در شهرهای جدید به گفته خود ساکنان وجود دارد، این است که برخی نهادهای دولتی و یا شبه دولتی، طرح هایی را آغاز اما در نیمه راه رها می کنند.

این موضوع باعث نارضایتی و بروز برخی مشکلات شده است، از جمله بلاتکلیفی ساکنان شهرهای جدید نسبت به احداث این ساختمان ها از این موارد است که در این راستا ظاهرا با همکاری بین وزارت مسکن و شهرسازی و مجلس شورای اسلامی، قانونی به تصویب رسید که در آن همه دستگاه ها موظف به عهده دار بودن مسوولیت های خود در امور ساخت و ساز در شهرهای جدید شده اند.

اگر شهرهای جدید باعث افول مراکز شهری بزرگ شوند، مشکلاتی را به وجود خواهند آورد، بنابراین شهرهای جدید به جای رقابت با شهرهای بزرگ، باید در تعامل با آنها باشند. زمان بهترین و مهم ترین عامل تکمیل یک شهر و تحقق اهداف آن است.

شهر جدید مانند یک کودک است، باید به آن فرصت داد به صورت طبیعی رشد کند رشد طبیعی شهر جدید با رفتار و کردار مردم ساکن آن ارتباط مستقیم دارد و این مردم هستند که شهر جدید را توسعه می دهند. شهرهای جدید باید از لحاظ امکانات متناسب عملکردهای موجود و لازم و با استفاده از امکانات فرهنگی، آموزشی غنی شوند تا مردم در آنها احساس راحتی کرده و به زندگی در آن علاقه مند شوند.

سهیم بودن دولت در به وجود آوردن شهرهای جدید و اهمیت فاصله شهرهای جدید از شهر مادر موضوعات اساسی دیگری هستند. فاصله شهر جدید با شهر مادر، تنها فاصله فیزیکی نیست بلکه فاصله زمانی نیز مدنظر است، دسترسی به شیوه درست حمل و نقل عمومی در شهرهای جدید و رفت و آمد در این شهرها از موضوعاتی است که می تواند مورد توجه قرار گیرد.

نکته دیگر اینکه نبایستی به شهرهای جدید صرفا به عنوان تامین کننده مسکن مردم و بهبود وضعیت اسکان نگاه کرد. در کنار مسکن مردم، باید برای بهبود وضعیت اقتصادی و دسترسی به امکانات فرهنگی و ظاهر شهر نیز تلاش کرد.

در شهرهای جدید می بایستی مسایل اقتصادی وبازار مورد توجه قرار گیرد در واقع شهرهای جدید می توانند از بعد اقتصادی خودکفا و مستقل از حمایت های دولت عمل کنند.

با توجه به گفته های مسوولان امسال برای اولین بار شهرهای جدید از دولت پول دریافت نمی کنند که این نشان از رسیدن شهرهای جدید به مرز خودکفایی است. در این صورت شهرهای جدید علاوه بر پاسخگویی به نیازهای عمرانی خود می توانند به نیازهای عمرانی شهرهای مادر نیز کمک کنند. با روند کنونی در 3 سال آینده شاهد ایجاد 12 هزار شغل در شهرهای جدید به صورت مستقیم خواهیم بود.

فراهم کردن موقعیت مناسب اقتصادی و امکان کار برای شهروندان و فراهم کردن زمینه های ایجاد استقلال اقتصادی باعث علاقه مندی مردم به سکونت در شهرهای جدید می شود.

موضوع دیگری که حائز اهمیت است، مدیریت شهرهای جدید است مسوولیت مدیران شهرهای جدید که نقش کاهش بار جمعیتی کلان شهر را دارند، بیشتر است بنابراین برای جلوگیری از شایعه خوابگاهی شدن این شهرها باید فعالیت اقتصادی را با مدیریت فعال کرد.

ایجاد شهرهای جدید در کشورهای در حال توسعه یک ریسک است زیرا مدیریت شهرهای جدید با تفکر سنتی می تواند ایجاد مشکل کند. برای ایجاد یک شهر جدید سالم خط مشی هایی را می طلبد و برای محقق شدن آنها مدیران قوی لازم است و هماهنگی کلی دست اندرکاران و مدیران شهر ضامن ایجاد یک شهر سالم خواهد بود.

از سویی راه حل های مدیریت شهرهای جدید، تنها به مدیریت شهری بستگی ندارد، بلکه باید پیش بینی کرد که در صورت سوءمدیریت یا مداخله سیاستمداران در تصمیمات شهری وضعیت شهرها به چه نحو خواهد بود.

چالش های مدیریتی در شهرهای جدید را می توان به 3 مرحله قبل از اجرا، مرحله اجرا و مرحله بهره برداری تقسیم کرد. در مرحله قبل از اجرا تهیه نقشه های جامع و تفصیلی و تصمیم گیری در رابطه با نحوه ساخت، اصلی ترین چالش پیش روی مدیران است، در مرحله اجرا از آنجایی که بخش خصوصی برای شهرهای جدید سرمایه گذاری نمی کنند و بخش دولتی هم پول کلان را در این شهرها نمی گذارد چاره جویی برای تامین منابع اعتباری به عنوان دومین چالش پیش روی مدیران قرار گرفته است. اما همان طور که گفته شد با رسیدن شهرهای جدید به خودکفایی اقتصادی تا حدودی این مشکل برطرف خواهد شد. اما چالش سوم به دو قسمت قبل و بعد از استقرار دستگاه های اجرایی تقسیم می شود، از 3 سال پیش شهرهای جدید تصمیم گرفتند برای از بین بردن چالش های موجود سیاست واگذاری مسکن را جایگزین سیاست واگذاری زمین نمایند و محصول نهایی را در اختیار متقاضی قرار دهند.

مبحث هویت شهرها  از جمله مسائل مهمی است که برای جذب ساکنان باید مورد توجه قرار گیرد، فرهنگ به مثابه موتور محرک جذابیت در رقابت شهری است. فرهنگ یک کار بخشی نیست بلکه باید در برنامه ریزی شهری ادغام شود.

هرگاه صحبت از هویت و فرهنگ می کنیم منظور از آن، ویژگی و مشخصات خاص است که هر یک از شهرهای جدید با داشتن آن قابل شناسایی هستند موضوع هویت برای شهری جدید در 7 سال گذشته به شدت مورد بررسی قرار گرفته است. این موضوع از بدو احداث اماکن شکل نمی گیرد بلکه در واقع هویت شهر از انسان های ساکن در آن نشات می گیرد. با اسکان جمعیت در شهرهای جدید به تدریج این جمعیت با انتقال فرهنگ و دیدگاه های خود هویت شهرها را ایجاد می کنند.

در این راستا وزارت مسکن سعی دارد بخشی از هویت که مربوط به فیزیک شهری است را با استفاده از فرهنگ و هویت ایرانی و منطقه ای و اقلیمی فراهم کند اما تحقق این امر بستگی به افرادی دارد که در آن شهرها ساکن هستند. همان گونه که ادبیات ایران از بین نرفته است نباید معماری که با هویت و فرهنگ ایرانی سازگار است از بین برود.

برای این کار ضروری است از کپی کردن معماری ناموزون اروپا و سبک های پست مدرن اجتناب کرد. همچنین با توجه به تاریخ 3 هزار ساله ایران باید بر سازگاری معماری ایران با اقلیم ، فرهنگ و سنن جامعه تاکید کرد.  معماران ایانی با شناسایی نمونه های ارزنده جهان می توانند درس های لازم برای شهرهای جدید  کسب کنند

آنچه گفته شد نگاهی گذرا به احداث شهرهای جدید در ایران بود نگاهی هر چند کوتاه اما در خور توجه برای افرادی که ایجاد شهرهای جدید را جزو اولویت های ساخت و سازهای شهری می دانند. اما لازم است در پایان چند نکته ای را نیز متذکر شد.

بایستی پدیده شهرک های اقماری را فراموش کرد و سعی کرد شهرهای جدید مستقل، خودکفا و دارای کیفیت یک زندگی مناسب ایجاد کرد.

نمی توان کورکورانه به دنبال فرمولی برای کارهای خود گشت زیرا فرمولی در کار نیست، تنها راه صحیح درس گرفتن از اشتباهات گذشته و استفاده از تجربیات خود و دیگران است و اگر بتوان شهرهایی ساخت که علاوه بر حفظ فرهنگ و اعتقادات مردم، احساس آرامش و رضایت خاطر انها را نیز فراهم کرد در تحقق اهداف ایجاد شهرهای جدید، نه با دیدگاه صرف انتقال جمعیت از شهر مادر، بلکه انتقال جمعیت و فعالیت نگاه کنیم، شهرهای جدید زنده و پویایی خواهیم داشت.

منبع: روزنامه دنیای اقتصاد-آبان  1384

تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی